PLC Siemens

Język drabinkowy PLC - programowanie w LAD na przykładach

mgr inż. Kamil Biedulski 11 min czytania Zaktualizowano

Drogi czytelniku, dziś z wielką przyjemnością zabieram Cię w podróż po świecie języka LAD (Ladder Diagram) - kluczowego języka programowania wykorzystywanego w sterownikach PLC, szczególnie cenionego za swoją intuicyjność i czytelność. Język ten, będąc jednym ze standardów określonych w normie IEC 61131-3, oferuje prostą, lecz potężną metodę wizualizacji algorytmów sterowania, przypominającą schematy elektryczne, co sprawia, że jest on niezwykle popularny wśród inżynierów i techników na całym świecie.

Celem naszej serii artykułów jest nie tylko wprowadzenie Cię w teoretyczne zagadnienia dotyczące języka LAD, ale przede wszystkim zaprezentowanie, jak można go wykorzystać w praktyce. Współpracując z symulatorami i rzeczywistymi systemami sterowania, będziemy eksplorować różnorodne przypadki użycia, które pokażą Ci, jak za pomocą LAD efektywnie rozwiązywać zadania automatyki.

Nie przejmuj się, jeżeli początkowo nie wszystkie koncepty będą dla Ciebie oczywiste. Praktyczne programowanie w LAD, mimo swojej pozornej prostoty, rozkręca się wraz z nabieraniem doświadczenia i znajomością specyficznych trików i technik. Aby ułatwić Ci pierwsze kroki, przygotowaliśmy serię materiałów edukacyjnych, które umożliwią Ci płynne przejście od teorii do praktyki, zaczynając od prostych aplikacji aż po bardziej zaawansowane projekty. Nasz pierwszy artykuł skoncentruje się na prostym projekcie wykorzystującym LAD - idealnym punkcie startu dla nowicjuszy, gotowych wkroczyć w świat programowania sterowników PLC.

Poniżej zostawiam Ci link do naszego pełnego szkolenia programowania PLC w języku LAD:

Zapraszam Cię do tej podróży po świecie programowania sterowników PLC w języku graficznym LAD. Razem odkryjemy, jak za pomocą kilku linijek kodu można sterować światem. Czy jesteś gotów rozpocząć tę przygodę? Przygotuj się na serię artykułów, która otworzy przed Tobą nowe perspektywy w dziedzinie automatyki przemysłowej.

Język drabinkowy w pigułce - co warto wiedzieć przed przykładami

Język drabinkowy LD (Ladder Diagram według normy IEC 61131-3, w nazewnictwie Siemensa LAD) to graficzny język programowania sterowników PLC (Programmable Logic Controller), który wywodzi się ze schematów elektrycznych układów przekaźnikowych. Program rysuje się jako drabinkę: po lewej stronie jest szyna zasilająca, po prawej szyna powrotna, a pomiędzy nimi szczeble (w TIA Portal: sieci, ang. networks). Na każdym szczeblu umieszczasz styki, które odczytują stan zmiennych, oraz cewki lub bloki funkcyjne, które ustawiają wyjścia. Jeśli znasz podstawy schematów elektrycznych, odczytasz program w języku drabinkowym niemal od razu.

Do zrozumienia przykładów wystarczy kilka elementów:

  • styk NO (normalnie otwarty) - przewodzi, gdy zmienna ma wartość 1,
  • styk NC (normalnie zamknięty) - przewodzi, gdy zmienna ma wartość 0, czyli działa jak negacja,
  • cewka - przypisuje wynik logiczny szczebla do zmiennej, np. do wyjścia cyfrowego sterującego stycznikiem podajnika,
  • cewki Set i Reset - ustawiają i kasują zmienną na stałe, aż do kolejnego polecenia,
  • bloki funkcyjne - timery, liczniki i detekcja zboczy, które wstawiasz w szczebel jak element schematu.

Sterownik wykonuje program cyklicznie: odczytuje wejścia do obrazu procesu, przetwarza szczeble od góry do dołu i od lewej do prawej, a na końcu wystawia wyjścia. Ta kolejność ma znaczenie w kilku scenariuszach poniżej. Teorię i porównanie z innymi językami opisaliśmy osobno w artykule Ladder Logic - co to jest i jak wypada na tle innych języków programowania PLC, a tutaj skupiamy się na praktyce. Wszystkie przykłady zostały przygotowane w TIA Portal dla sterownika Siemens S7-1200 i przetestowane na wirtualnym podajniku.

Rozpocznijmy od najprostszego scenariusza...

Lista zmiennych:

Nazwa zmiennejTypAdres
xPrzyciskStartBool%I0.0
xPrzyciskStopBool%I0.1
xPodajnikUruchomBool%Q0.0

Scenariusz nr 1: Przycisk włącza podajnik🤓

Wciśnięcie przycisku Start uruchamia podajnik. Po puszczeniu przycisku podajnik zatrzymuje się.

Scenariusz nr 2: Układ z podtrzymaniem😀

Założenia:

  • Wciśnięcie przycisku Start uruchamia podajnik.
  • Po puszczeniu przycisku podajnik nadal pracuje.

Zaprogramujmy to w języku LAD!

Musisz tutaj zastosować strukturę drabinki ze sprzężeniem zwrotnym.

Zobacz, że po puszczeniu przycisku zmienna xPodajnikUruchom podtrzymuje swój stan wysoki!

Scenariusz nr 3: Układ rozruchu po wciśnięciu Start i zatrzymania przyciskiem Stop😀

Założenia:

  • Wciśnięcie przycisku Start uruchamia podajnik.
  • Po puszczeniu przycisku podajnik nadal pracuje.
  • Wciśnięcie przycisku Stop zatrzymuje podajnik.

Zaprogramujmy to w języku LAD!

Zwróć uwagę, że sygnał z przycisku Stop jest typu NC - tzn, że gdy nie jest wciśnięty, podaje do sterownika stan wysoki (logiczne 1 - TRUE).

Kontynuujmy pracę z programowaniem układu rozruchowego dla podajnika w języku LAD.

Lista zmiennych:

Nazwa zmiennejTypAdres
xPrzyciskStartBool%I0.0
xPrzyciskStopBool%I0.1
xPodajnikUruchomBool%Q0.0
xSensorBool%I0.2

Scenariusz nr 4: Układ rozruchu po wciśnięciu Start i zatrzymania przyciskiem Stop😀 - z przerzutnikiem

Wciśnięcie przycisku Start uruchamia podajnik, a wciśnięcie przycisku Stop go zatrzymuje. Tym razem zamiast gałęzi z podtrzymaniem stosujemy przerzutnik (instrukcje ustawiania i kasowania), który zapamiętuje stan wyjścia.

Scenariusz nr 5: Dojazd na czujnik😀

Wciśnięcie przycisku Start uruchamia podajnik. Po puszczeniu przycisku podajnik zatrzymuje się. Dodatkowo, przecięcie wiązki czujnika, zatrzymuje podajnik. Zwróć uwagę, że sygnał z czujnika jest typu NC - tzn, że gdy wiązka nie jest przecięta sterownik na wejściu widzi wartość TRUE, stan wysoki.

Scenariusz nr 6: Dojazd za czujnik😀

Aby kontener znalazł się za czujnikiem, konieczne będzie wykrycie zbocza narastającego sygnału z czujnika (przypominam, że jest to sygnał NC). W tym celu zastosujemy w języku LAD instrukcję triggera.

Kontynuujmy pracę z programowaniem układu rozruchowego dla podajnika w języku LAD i SCL.

Lista zmiennych:

Nazwa zmiennejTypAdres
xPrzyciskStartBool%I0.0
xPrzyciskStopBool%I0.1
xPodajnikUruchomBool%Q0.0
xSensorBool%I0.2

Scenariusz nr 7: Dojazd za czujnik, mierząc od przodu kontenera 😀

Aby kontener przejechał zadaną drogę za wiązkę czujnika, zastosujemy timer typu TON (Timer On-delay). Ustawiony czas 750 ms pozwala na przesunięcie kontenera za czujnik o zadany dystans.

Scenariusz nr 8: Dojazd za czujnik, mierząc od tyłu kontenera 😀

Załóżmy teraz, że zależy nam, aby dystans jaki pokona kontener był mierzony od jego końca. Teraz musimy w programie uchwycić moment, w którym koniec kontenera przestaje przecinać wiązkę czujnika i dodatkowo wydłużyć czas ruchu tego obiektu. Zastosujemy tutaj timer TOF (Timer OFF-delay), który niejako "przedłuży" stan wysoki sygnału z czujnika i następnie wykryjemy zbocze opadające sygnału wyjściowego timera poprzez F_TRIG.

Scenariusz nr 9: Licznik kontenerów

Rozbudujmy układ o zliczanie kontenerów, które minęły czujnik. Wykorzystamy licznik CTU (Count Up). Na wejście CU podajemy sygnał z czujnika zanegowany stykiem NC (czujnik jest typu NC, więc przecięcie wiązki to stan 0), a na wejście PV wartość zadaną, np. 10. Licznik zwiększa wartość CV o jeden przy każdym zboczu narastającym na wejściu CU, a wyjście Q przyjmuje stan 1, gdy CV osiągnie PV. Wyjściem Q możemy zatrzymać podajnik po skompletowaniu partii, a przyciskiem lub sygnałem z kolejnej stacji skasować licznik wejściem R. Licznik reaguje na zbocze, więc jeden kontener jest liczony raz, nawet jeśli długo zasłania wiązkę.

Scenariusz nr 10: Zmiana kierunku obrotów z blokadą

Częste zadanie na maszynie to silnik pracujący w dwóch kierunkach, np. podajnik jadący w przód i w tył. Wyjścia xSilnikPrzod i xSilnikTyl nie mogą być nigdy załączone jednocześnie, bo dwa styczniki nawrotne zrobiłyby zwarcie międzyfazowe. W języku drabinkowym rozwiązujemy to blokadą wzajemną: w szczeblu wyjścia xSilnikPrzod umieszczamy styk NC zmiennej xSilnikTyl, a w szczeblu xSilnikTyl styk NC zmiennej xSilnikPrzod. Każdy szczebel ma też własne podtrzymanie i wspólny przycisk Stop, jak w scenariuszu 3. Pamiętaj, że blokada w programie nie zastępuje blokady elektrycznej - w obwodzie styczników nadal stosuje się styki pomocnicze NC, bo program nie obroni Cię przed sklejonym stykiem stycznika.

Najczęstsze błędy początkujących w języku drabinkowym

Przykłady wyglądają prosto, ale przy pierwszym programie na prawdziwej maszynie łatwo o kilka typowych pomyłek:

  • ta sama cewka w dwóch szczeblach - wyjście przypisane w dwóch miejscach przyjmie stan z ostatniego wykonanego szczebla, a pierwszy przestaje mieć znaczenie; każde wyjście steruj z jednego miejsca,
  • mylenie styku na schemacie i w programie - przycisk Stop i czujnik NC fizycznie są rozwierne, ale w programie sprawdzasz je stykiem NO, bo w stanie spoczynku dają 1; zaletą takiego połączenia jest to, że przerwany przewód zatrzymuje maszynę,
  • brak detekcji zbocza - warunek z czujnika trwa wiele cykli programu, więc bez instrukcji zbocza (P_TRIG, R_TRIG, F_TRIG) akcja wykona się wielokrotnie,
  • przerzutnik bez priorytetu - w TIA Portal w instrukcji SR dominuje kasowanie, a w RS ustawianie; dla funkcji Stop wybierz wariant, w którym wygrywa kasowanie,
  • zbyt długie szczeble - jeden szczebel to jedna funkcja; program podzielony na krótkie sieci z komentarzami łatwiej diagnozować na hali.

Od symulacji do prawdziwego sterownika PLC

Wszystkie scenariusze możesz przećwiczyć bez sprzętu - w symulatorze PLCSIM połączonym z wirtualną fabryką, jak opisaliśmy we wpisie Factory IO - wirtualna fabryka do nauki programowania PLC. Gdy przejdziesz na prawdziwy sterownik PLC, dochodzi kilka praktycznych kroków: zasilacz 24 V DC dla jednostki centralnej i obwodów wejść, podłączenie przycisków i czujników do wejść cyfrowych, a styczników do wyjść, połączenie komputera ze sterownikiem przez port Ethernet (PROFINET) i wgranie programu do sterownika. Przed pierwszym uruchomieniem maszyny sprawdź w trybie online, czy każde wejście zmienia stan w programie tak, jak oczekujesz. Do odmierzania czasu, jak w scenariuszach 7 i 8, przydadzą się timery - w TIA Portal masz do dyspozycji cztery podstawowe: TON, TOF, TP i TONR.

Język drabinkowy świetnie sprawdza się w logice bitowej, blokadach i prostych sekwencjach. W obliczeniach, obsłudze sygnałów analogowych i pętlach wygodniejszy bywa język tekstowy Structured Text (w TIA Portal: SCL), dlatego w praktyce oba języki łączy się w jednym projekcie.

Jak projektować program sekwencyjny w języku drabinkowym?

Scenariusze 6-8 to w praktyce pierwsze kroki sekwencji: podajnik jedzie, czeka na czujnik, odmierza czas i zatrzymuje się. Na prawdziwej maszynie takich kroków jest kilkanaście lub kilkadziesiąt, dlatego warto od początku projektować program według prostego schematu:

  • opis działania - rozpisz kroki maszyny słownie albo w formie diagramu (np. GRAFCET): co się dzieje w danym kroku i jaki warunek przełącza do następnego,
  • bity kroków - każdy krok to osobna zmienna (np. xKrok1, xKrok2), ustawiana cewką Set po spełnieniu warunku przejścia i kasowana cewką Reset przy przejściu do kolejnego kroku,
  • wyjścia na końcu - w osobnych szczeblach przypisz wyjścia do kroków, np. podajnik pracuje w krokach 1 i 3; dzięki temu każda cewka występuje tylko raz,
  • obsługa błędów - dla każdego ruchu dodaj timer nadzorujący; jeśli czujnik nie zadziała w oczekiwanym czasie, program przechodzi w stan awarii zamiast czekać w nieskończoność.

Taka struktura ułatwia późniejszą modyfikację: gdy trzeba rozszerzyć maszynę o nową stację, dopisujesz kolejne kroki bez przebudowy całego programu.

Gdzie stosuje się język drabinkowy w automatyce przemysłowej?

Język drabinkowy dominuje tam, gdzie program ma głównie logikę bitową i musi być czytelny dla służb utrzymania ruchu: na liniach produkcyjnych, w maszynach pakujących, na przenośnikach, w pompowniach, przy sterowaniu oświetleniem hal i w układach blokad maszyn. Jego dużą zaletą jest niezawodność diagnostyki - elektryk lub technik, który nie jest programistą, w trybie online od razu zobaczy, który styk nie przewodzi i dlaczego maszyna nie rusza. Dlatego wielu producentów maszyn wymaga, aby logika blokad i warunków startu była napisana właśnie w LAD, nawet jeśli obliczenia i komunikacja z innymi urządzeniami powstają w języku tekstowym. Środowisko programistyczne (TIA Portal, Studio 5000, CODESYS) pozwala łączyć bloki napisane w różnych językach w jednym projekcie.

FAQ - programowanie w języku drabinkowym

Czy język drabinkowy jest dobry na początek nauki PLC?

Tak. Graficzny zapis przypomina schemat elektryczny, więc szybko widać, który warunek blokuje wyjście. W trybie online styki i cewki podświetlają się na zielono, co bardzo ułatwia diagnostykę. Od czego zacząć naukę, opisaliśmy w artykule Jak zacząć programowanie PLC? Zacznij od języka LAD.

Czy LAD i LD to ten sam język?

Tak. LD (Ladder Diagram) to nazwa z normy IEC 61131-3, a LAD to nazwa używana przez Siemensa w TIA Portal. Allen-Bradley w Studio 5000 nazywa ten sam język Ladder Logic. Zasada działania jest wszędzie taka sama, różnią się szczegóły instrukcji i wygląd edytora.

Czy można samodzielnie nauczyć się programowania w języku drabinkowym?

Można, pod warunkiem, że ćwiczysz na konkretnych zadaniach: najpierw proste układy z podtrzymaniem, potem timery, liczniki i sekwencje. Symulator PLC i wirtualna fabryka wystarczą na start, a kurs z gotowymi scenariuszami skraca drogę do pierwszego programu na prawdziwej maszynie.

Co dalej? 😀

Na razie to na tyle... Zapraszam Cię do sprawdzenia pełnego kursu programowania PLC Siemensa w języku LAD w linku poniżej:

Elmark Automatyka

Sprzęt Allen-Bradley wykorzystywany w naszych materiałach (sterowniki Micro800, panele operatorskie i akcesoria) dostarcza nasz partner technologiczny Elmark Automatyka, autoryzowany dystrybutor Rockwell Automation w Polsce.

Autor mgr inż. Kamil Biedulski

Założyciel ControlByte, programista PLC. 12+ lat w automatyce przemysłowej. Autor kursów Siemens S7-1200/1500 (LAD/FBD, SCL, Safety), komunikacji przemysłowej, serwonapędów i schematów elektrycznych.

Kursy online

Chcesz programować PLC w praktyce?

Kursy Siemens, CODESYS, komunikacji i safety z certyfikatem i wsparciem instruktora. Zacznij od bezpłatnego minikursu.

Zobacz kursy