
Czym są pomiary elektryczne i po co się je wykonuje
Pomiary elektryczne są kluczowe w diagnostyce i monitoringu instalacji elektrycznych oraz urządzeń, mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa, sprawności i zgodności z normami. Ich główne cele to:
- Bezpieczeństwo użytkowników: Pomagają wykryć potencjalne zagrożenia, takie jak przebicia, przeciążenia czy zwarcia, które mogą prowadzić do porażenia prądem lub pożaru.
- Diagnostyka i wykrywanie usterek: Regularne pomiary pozwalają szybko zidentyfikować zużyte elementy instalacji (np. przewody, izolacje), co pomaga uniknąć awarii.
- Zgodność z normami i przepisami: Pomiary są wymagane przez prawo i normy techniczne (np. PN-EN), aby instalacje spełniały odpowiednie standardy i były bezpieczne.
- Efektywność energetyczna: Pomiary takie jak sprawdzanie zużycia energii czy obciążenia pozwalają zoptymalizować działanie instalacji, co przekłada się na mniejsze koszty eksploatacji.
- Okresowe przeglądy techniczne: W wielu miejscach (budynki użyteczności publicznej, zakłady pracy) konieczne są regularne przeglądy instalacji elektrycznych, aby spełniać wymogi ubezpieczeniowe i prawne.
Kto może wykonywać pomiary elektryczne - uprawnienia SEP
Pomiary elektryczne mogą wykonywać wyłącznie osoby z odpowiednimi uprawnieniami i kwalifikacjami. W Polsce przepisy dotyczące tego, kto może wykonywać pomiary, regulują normy oraz prawo energetyczne. Osoba wykonująca pomiary musi posiadać:
- Uprawnienia SEP (Stowarzyszenie Elektryków Polskich): grupa G1. Są to uprawnienia do zajmowania się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci elektroenergetycznych. W kontekście pomiarów najczęściej wymagane są uprawnienia E (eksploatacja) i D (dozór) w zakresie prac kontrolno-pomiarowych.
- E1 (Eksploatacja): Uprawnia do wykonywania prac przy instalacjach elektrycznych, w tym przeprowadzania pomiarów.
- D1 (Dozór): Uprawnia do nadzoru nad pracami eksploatacyjnymi, w tym także do wykonywania pomiarów.
- Świadectwo kwalifikacji SEP: Musi być wydane na podstawie zdania egzaminu przed komisją kwalifikacyjną. Uprawnienia SEP są wydawane na określony czas, zazwyczaj na 5 lat, po czym konieczne jest ich odnowienie.
- Wiedza i doświadczenie: Oprócz formalnych uprawnień ważne jest również doświadczenie i znajomość norm oraz przepisów, np. dotyczących pomiarów rezystancji izolacji, ciągłości przewodów ochronnych czy sprawdzania wyłączników różnicowoprądowych.
- Odpowiednie narzędzia i sprzęt pomiarowy: Osoba wykonująca pomiary musi dysponować certyfikowanym i skalibrowanym sprzętem pomiarowym, co jest konieczne, aby uzyskane wyniki były wiarygodne i zgodne z normami.

Kategoria napięć w uprawnieniach SEP G1:
- Do 1 kV - uprawnienia do pracy z instalacjami i urządzeniami elektrycznymi o napięciu do 1 kilowolta (kV). Ten zakres obejmuje prace na niskim napięciu, najczęściej stosowane w instalacjach budynków mieszkalnych, biur czy obiektów przemysłowych.
2. Powyżej 1 kV - uprawnienia dla instalacji i urządzeń o napięciu powyżej 1 kV. Są to już instalacje średniego i wysokiego napięcia, które występują w rozdzielniach, stacjach transformatorowych czy przy dużych obiektach przemysłowych.
Osoby bez odpowiednich uprawnień i kwalifikacji nie mogą wykonywać pomiarów elektrycznych, ponieważ wiąże się to z ryzykiem błędnych wyników, które mogą prowadzić do zagrożeń dla życia i zdrowia, a także do odpowiedzialności prawnej w przypadku awarii czy wypadków.
Q&A - najczęściej zadawane pytania:
Czy trzeba odnawiać uprawnienia SEP?
Odnowienie uprawnień SEP jest obowiązkowe, jeśli chcesz legalnie kontynuować pracę w zawodach związanych z obsługą i nadzorem instalacji elektrycznych w Polsce.
Najczęściej kupowane przyrządy pomiarowe?
Do pomiarów instalacji używa się mierników wielofunkcyjnych i specjalizowanych: rezystancji izolacji, impedancji pętli zwarcia, wyłączników różnicowoprądowych i uziemień. Mierniki takie produkuje m.in. Sonel, Metrel, Fluke czy Benning. Niezależnie od marki przyrząd musi mieć aktualne świadectwo wzorcowania, inaczej wyniki w protokole można podważyć.
Jakie normy obowiązują w pomiarach elektrycznych?
W Polsce pomiary elektryczne są regulowane przez kilka kluczowych norm, które określają wymagania dla instalacji elektrycznych oraz procedury pomiarowe. Najważniejsza z nich to norma PN-HD 60364-6, która jest polskim odpowiednikiem europejskiej normy HD 60364-6, i dotyczy sprawdzania instalacji elektrycznych niskiego napięcia.
- PN-HD 60364-6:2016 - „Instalacje elektryczne niskiego napięcia - Część 6: Sprawdzanie”
- Zakres: Norma ta określa wymagania dotyczące sprawdzania i odbioru instalacji elektrycznych przed ich oddaniem do użytkowania oraz podczas eksploatacji (okresowe przeglądy).
- Wymogi: Opisuje rodzaje badań i pomiarów, które należy przeprowadzić, aby zapewnić bezpieczeństwo użytkowania instalacji elektrycznej. Dotyczy m.in. pomiarów:
- rezystancji izolacji,
- ciągłości przewodów ochronnych,
- skuteczności działania wyłączników różnicowoprądowych (RCD),
- impedancji pętli zwarcia,
- oraz sprawdzenia polaryzacji.
- PN-EN 61557 - „Bezpieczeństwo elektryczne w niskonapięciowych sieciach rozdzielczych o napięciu znamionowym do 1000 V AC i 1500 V DC”
- Zakres: Seria norm PN-EN 61557 (części 1-12) dotyczy wymagań dla urządzeń do badań i pomiarów ochronnych. Obejmuje specyfikacje dotyczące mierników oraz metod pomiarowych wykorzystywanych do testów rezystancji izolacji, impedancji pętli zwarcia, wyłączników RCD, a także rezystancji uziemienia.
- Wymogi: Określa dokładność i parametry mierników, które są używane do pomiarów w sieciach niskiego napięcia, co jest istotne przy wyborze sprzętu.
- PN-EN 61439 - „Rozdzielnice i sterownice niskiego napięcia”
- Zakres: Norma ta opisuje wymagania dotyczące rozdzielnic niskiego napięcia, co jest przydatne przy ocenie instalacji przemysłowych oraz dużych budynków, gdzie używa się szaf rozdzielczych.
- Zastosowanie: Używana głównie przy pomiarach w obiektach przemysłowych oraz w dużych obiektach komercyjnych.
- PN-EN 62305 - „Ochrona odgromowa”
- Zakres: Norma określa zasady ochrony instalacji przed skutkami wyładowań atmosferycznych.
- Zastosowanie: Niezbędna przy projektowaniu i sprawdzaniu systemów ochrony odgromowej, szczególnie w przypadku budynków wysokich i obiektów przemysłowych.
- PN-EN 50160 - „Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach rozdzielczych”
- Zakres: Dotyczy jakości napięcia dostarczanego przez sieci publiczne.
- Zastosowanie: Pomiary jakości energii elektrycznej - np. napięcia, harmonicznych - wykonywane zwłaszcza w instalacjach komercyjnych i przemysłowych, gdzie jakość zasilania ma duże znaczenie.
- PN-HD 60364-4-41 - „Ochrona przed porażeniem elektrycznym”
- Zakres: Opisuje środki ochrony przeciwporażeniowej, takie jak stosowanie uziemień, RCD, odpowiednich urządzeń zabezpieczających.
- Zastosowanie: Niezbędna do oceny bezpieczeństwa i prawidłowości działania ochrony przeciwporażeniowej w instalacji.
Jakie pomiary instalacji elektrycznej wykonuje elektryk podczas przeglądu
Każde badanie zaczyna się od oględzin, a dopiero potem przechodzi do pomiarów miernikiem. Taką kolejność wskazuje norma PN-HD 60364-6 - oględziny wykonuje się przy wyłączonym zasilaniu i pozwalają wychwycić usterki, których żaden pomiar nie pokaże: uszkodzone obudowy, brak osłon, przegrzane zaciski, niewłaściwie dobrane zabezpieczenia czy brak opisów obwodów w rozdzielnicy.
Typowy kompleksowy przegląd instalacji niskiego napięcia obejmuje:
- ciągłość przewodów ochronnych i połączeń wyrównawczych - sprawdza, czy przewód PE jest ciągły od rozdzielnicy do każdego gniazda i obudowy urządzenia;
- rezystancję izolacji przewodów - stan izolacji przewodów ocenia się pomiarem napięciem stałym (dla obwodów do 500 V napięciem 500 V DC, wymagane minimum 1 MΩ), wykonywany dla każdego obwodu między przewodami czynnymi oraz między nimi a PE;
- impedancję pętli zwarcia - potwierdza, że w razie zwarcia popłynie prąd o natężeniu wystarczającym do samoczynnego wyłączenia zasilania przez wyłącznik nadprądowy lub bezpiecznik w wymaganym czasie;
- badanie wyłączników różnicowoprądowych (RCD) - prąd i czas zadziałania, niezależnie od testu przyciskiem T;
- rezystancję uziemienia - tam, gdzie ochrona opiera się na uziomie, oraz w instalacjach odgromowych;
- kolejność faz i polaryzację - istotne przy zasilaniu silników i urządzeń trójfazowych.
Pomiary wykonuje się miernikiem wielofunkcyjnym spełniającym wymagania PN-EN 61557, z aktualnym świadectwem wzorcowania - tylko wtedy wyniki są wiarygodne. Dopiero komplet wyników daje obraz bezpieczeństwa całej instalacji. Wyniki dla każdego obwodu trafiają do protokołu. Jeśli któryś pomiar wypada negatywnie, elektryk wskazuje zakres napraw, a po ich wykonaniu pomiar się powtarza.
Częstotliwość pomiarów: jak często wykonywać okresowy przegląd instalacji elektrycznej
Podstawą jest ustawa Prawo budowlane (art. 62), która nakłada na właściciela lub zarządcę obiektu obowiązek kontroli okresowej co najmniej raz na 5 lat. Obejmuje ona badanie instalacji elektrycznej i piorunochronnej w zakresie stanu sprawności połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, rezystancji izolacji przewodów oraz uziemień. Wymagania dla samej instalacji w budynku określa rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
Okres 5 lat to minimum - każda instalacja elektryczna pracuje w innych warunkach, więc częstotliwość dobiera się w zależności od rodzaju instalacji i środowiska: w halach produkcyjnych, pomieszczeniach wilgotnych, obiektach o zagrożeniu wybuchem lub pożarem i na placach budowy pomiary wykonuje się częściej, zwykle według instrukcji eksploatacji zakładu. W zakładach pracy protokoły pomiarów sprawdza Państwowa Inspekcja Pracy, a po pożarze czy zalaniu dokumentów zażąda też ubezpieczyciel.
Niezależnie od terminu okresowego pomiary są potrzebne:
- przy odbiorze nowej instalacji, zanim zostanie oddana do użytkowania;
- po modernizacji, rozbudowie lub dodaniu nowego obwodu;
- po awarii, zwarciu, pożarze lub zalaniu;
- przy zakupie domu lub mieszkania z nieznaną historią instalacji.
Przegląd instalacji elektrycznej w domu jednorodzinnym
W domu jednorodzinnym przegląd instalacji elektrycznej najczęściej zleca się przy odbiorze budynku, po remoncie albo przy zmianie właściciela. Zakres badań jest taki sam jak w innych obiektach: oględziny rozdzielnicy, pomiar rezystancji izolacji każdego obwodu, impedancji pętli zwarcia w gniazdach i sprawdzenie RCD w łazience, kuchni i obwodach zewnętrznych.
Na stan techniczny duży wpływ ma wiek instalacji. W starszych domach często spotyka się przewody aluminiowe, układ TN-C bez osobnego przewodu ochronnego i brak wyłączników różnicowoprądowych. Wtedy pomiary zwykle kończą się zaleceniem modernizacji, a nie tylko drobnych napraw. Dla właściciela protokół to także dowód, że instalacja jest w dobrym stanie, przydatny w kontaktach z ubezpieczycielem.
Pomiary elektryczne w automatyce: szafa sterownicza i maszyna
Automatyk też wykonuje pomiary, choć w innym kontekście. Przed pierwszym załączeniem szafy sterowniczej sprawdza się ciągłość obwodu ochronnego, rezystancję izolacji i poprawność podłączeń zgodnie z PN-EN 60204-1 (wyposażenie elektryczne maszyn) oraz PN-EN 61439 dla rozdzielnic i sterownic. Pomiar rezystancji izolacji robi się po odłączeniu elektroniki - sterownika PLC, zasilaczy 24 V DC, falowników - bo napięcie probiercze może ją uszkodzić.
Przy uruchomieniu przydaje się też zwykły multimetr i miernik cęgowy: pomiar napięć zasilania, natężenia prądu pobieranego przez silniki, sygnałów 4-20 mA z czujników czy spadków napięcia na długich obwodach 24 V. Podstawą jest dobra znajomość dokumentacji, dlatego warto umieć czytać schematy elektryczne i dbać o jakość połączeń - wiele błędów pomiarowych wynika ze źle zarobionych i zaciśniętych przewodów.
Protokół z pomiarów - dokumentacja wyników
Zgodnie z normą PN-HD 60364-6, wyniki wszystkich przeprowadzonych pomiarów i badań muszą być udokumentowane w protokołach. Dokumentacja powinna zawierać:
- rodzaj i wyniki poszczególnych pomiarów,
- informacje o użytych przyrządach,
- datę wykonania pomiarów,
- nazwisko i kwalifikacje osoby przeprowadzającej badanie
Najczęstsze pytania o pomiary elektryczne
Jak często wykonuje się pomiary elektryczne?
Co najmniej raz na 5 lat w ramach kontroli okresowej wymaganej przez Prawo budowlane. W obiektach przemysłowych, wilgotnych lub zagrożonych pożarem pomiary wykonuje się częściej, zgodnie z instrukcją eksploatacji.
Dlaczego pomiary elektryczne są obowiązkowe?
Bo tylko pomiar pokazuje, czy ochrona przeciwporażeniowa zadziała: czy izolacja jest sprawna, czy zabezpieczenie wyłączy zwarcie i czy RCD zadziała przy upływie prądu. Obowiązek wynika z Prawa budowlanego i przepisów BHP, a brak aktualnego protokołu może utrudnić wypłatę odszkodowania.
Od czego zależy koszt pomiarów elektrycznych?
Przede wszystkim od liczby obwodów i punktów pomiarowych, rodzaju obiektu (mieszkanie, dom, hala), zakresu badań (np. pomiar uziemienia i instalacji odgromowej) oraz tego, czy potrzebny jest pełny protokół z oględzinami. Dlatego wycena zwykle opiera się na liczbie obwodów, a nie na metrażu.
Darmowy poradnik PLC Siemens S7-1200 i TIA Portal
5 gotowych programów w języku LAD z omówieniem krok po kroku. Pobierz PDF i zacznij programować sterowniki Siemens.
Pobierz poradnik PDFPodsumowanie
W Polsce (i w wielu innych krajach) istnieją normy prawne, które nakładają obowiązek wykonywania okresowych pomiarów instalacji elektrycznych, np. norma PN-HD 60364 oraz wymagania zawarte w przepisach BHP i Prawie budowlanym. Pomiary są wymagane np. przy odbiorze nowej instalacji, po remontach, a także w określonych odstępach czasu dla instalacji używanych w budynkach mieszkalnych, przemysłowych czy biurowych. Dla standardowych pomiarów elektrycznych w instalacjach niskiego napięcia najważniejszą normą jest PN-HD 60364-6. Dodatkowo, warto znać normy z serii PN-EN 61557 dotyczące sprzętu i metod pomiarowych oraz PN-EN 50160 w przypadku, gdy potrzebne są pomiary jakości energii.


