BLACK WEEKZniżki do 60% na kursy PLCkoniec za 7d 00:00:00ZOBACZ OFERTY →
Programowanie PLC

Logika w PLC - bramki logiczne AND, OR, NOT, NAND, NOR, XOR i XNOR

mgr inż. Maciej Kurantowicz 12 min czytania Zaktualizowano

Dla początkowych użytkowników systemów PLC zalecam najpierw zapoznanie z logiką kombinatoryczną. Logika kombinatoryczna pozwoli Ci zrozumieć jak połączyć dwa stany logiczne - TRUE oraz FALSE. Znając podstawy logiki kombinatorycznej możesz napisać swój pierwszy program PLC.

Program PLC wykorzystuje logikę, która w matematyce nazywana jest algebrą Boole’a. W algebrze Boole’a wartości mogą przyjmować tylko dwie wartości: TRUE albo FALSE. W sterownikach PLC wartości TRUE i FALSE reprezentowane są przez 0 i 1. Jeżeli programujemy sterowniki musimy przestawić się na myślenie „zero-jedynkowe”.

W tym artykule wykorzystam proste schematy elektryczne, które przeanalizuję pod kątem logicznym.

Czym są bramki logiczne?

Bramka logiczna to element, który na podstawie stanów wejść wystawia na wyjściu jedną z dwóch wartości: 0 lub 1. Każda bramka realizuje jedną prostą funkcję logiczną, np. iloczyn (AND), sumę (OR) albo negację (NOT). W literaturze spotkasz też nazwę funktory logiczne. Całą matematykę zer i jedynek opisał w XIX wieku angielski matematyk George Boole, stąd nazwa algebra Boole’a. W tej algebrze zmienna może przyjąć tylko jedną z dwóch wartości, a operacje logiczne zastępują znane działania arytmetyczne.

Działanie bramek najłatwiej opisać tablicą prawdy. W tablicy wypisuje się wszystkie kombinacje sygnałów wejściowych i stan wyjścia dla każdej z nich. Dla bramki o dwóch wejściach są to 4 wiersze, dla trzech wejść 8, a ogólnie 2 do potęgi równej liczbie wejść.

Bramki logiczne w elektronice cyfrowej i w sterowniku PLC

W elektronice bramki to układy elektroniczne zbudowane z tranzystorów (dawniej także z diod i rezystorów). Kilka bramek mieści się w jednym układzie scalonym, np. w rodzinie TTL (seria 74xx, zasilanie 5 V) albo CMOS (seria 4000, szeroki zakres napięcia zasilania). Każdy procesor, także procesor sterownika PLC, składa się z milionów takich bramek. Stan logiczny jest w nich reprezentowany przez poziom napięcia: napięcie bliskie zasilaniu to jedynka, bliskie masie to zero.

W sterowniku PLC nie łączysz bramek przewodami, tylko zapisujesz funkcje logiczne w programie. Sygnał wejściowy z czujnika lub przycisku (zwykle 24 V DC) trafia do karty wejść cyfrowych, która zamienia go na bit w obrazie procesu: 1, gdy na wejściu jest napięcie, 0, gdy go nie ma. Program wykonuje na tych bitach operacje logiczne, a wynik przypisuje do wyjść, np. cewki stycznika lub zaworu. Dlatego znajomość bramek to fundament programowania PLC, niezależnie od tego, czy piszesz w LAD, FBD czy ST.

Logika na prostych przykładach

Pierwszym najprostszym przykładem będzie żarówka i dwa przełączniki normalnie otwarte. Dwa najprostsze elementy mające jedną ważną rzecz wspólną: oba mogą działać w dwóch stanach: żarówka może świecić bądź nie, przełącznik może być zamknięty lub otwarty.

Możemy podłączyć żarówkę oraz przełączniki na kilka sposobów.
Pierwszą opcją podłączenia przełączników i żarówki jest sposób szeregowy.

Kiedy dwa przełączniki łączymy w szereg, żarówka załączy się dopiero w przypadku gdy oba przełączniki będą załączone. W logice Boole’a jest to funkcja logiczna AND. Kiedy przełącznik jest zamknięty można przyjąć, że jego stan wynosi TRUE, kiedy jest otwarty to jego stan wynosi FALSE. To samo tyczy się żarówki, jeżeli świeci to jej stan jest ustawiony na wartość TRUE, nie świeci - FALSE.

Logika kombinatoryczna i rodzaje bramek logicznych

Wróćmy teraz do opisu funkcji logicznej AND o której wspomniałem powyżej. Funkcja AND jest sposobem na podjęcie decyzji jaki stan ma przyjąć wyjście.

Bramka logiczna AND

Wszystkie bramki w algebrze Boole’a mają wejścia oraz wyjścia. Stan wyjścia zależy od stanów wejść. Jeżeli chcesz ustawić wyjście w stan wysoki (TRUE) używając bramki AND to musisz ustawić wszystkie wejścia w stan wysoki (TRUE). W naszym przykładzie powyżej dwa przełączniki są wejściami, a żarówka jest wyjściem. W tym przypadku, gdy dwa przełączniki zostaną włączone to żarówka zapali się. Poniżej mamy symbol bramki logicznej:

Standardowe nazwy i symbole dla wejść bramki AND to A oraz B. Dla wyjścia standardowy symbol to Q. Opisywana bramka będzie miała zawsze dwa wejścia i jedno wyjście. Bramka może być rozszerzana o większą liczbę wejść, ale zawsze posiada jedno wyjście.
Stany wejść i wyjść mogą być zilustrowane z wykorzystaniem tablicy prawdy, która wygląda w następujący sposób:

ABQ
FalseFalseFalse
TrueFalseFalse
FalseTrueFalse
TrueTrueTrue

Z powyższą tablicą prawdy można przeanalizować jak zachowuje się wyjście w zależności od stanów wejść.
Poniżej przedstawiam tabelę, która pomoże zrozumieć terminologię używaną w logice dla różnych przypadków.

PrzełącznikiAlgebra Boole’aLogika w programie PLC
WyłączonyFalse0
WłączonyTrue1

Bramka OR

Połączenie równoległe działa w inny sposób niż połączenie szeregowe przybliżone we wcześniejszym przykładzie. W tym wypadku każdy przełącznik ma bezpośrednie połączenie z żarówką, więc dowolny przełącznik może załączać żarówkę.
Poniżej znajduje się symbol bramki logicznej OR:

Tak jak w przypadku bramki AND o działaniu której nauczyliśmy się wcześniej, bramka OR posiada dwa wejścia oraz jedno wyjście. Symbole dla wejść to A oraz B, symbolem Q oznaczone jest wyjście.

Działanie bramki OR przybliża tablica prawdy:

ABQ
000
011
101
111

Wyjście bramki OR przechodzi w stan wysoki (TRUE) w momencie gdy chociaż jedno wejście jest w stanie wysokim (TRUE).
Do bramki można przypisać także odpowiednią formułę: A + B, A v B. Jest to alternatywa logiczna.

Darmowy poradnik PLC Siemens S7-1200 i TIA Portal

5 gotowych programów w języku LAD z omówieniem krok po kroku. Pobierz PDF i zacznij programować sterowniki Siemens.

Pobierz poradnik PDF

Bramka NOT - negacja logiczna

Trzecią podstawową bramką, obok AND i OR, jest bramka NOT (negacja logiczna). Z tych trzech bramek da się zbudować każdą inną funkcję logiczną.

Bramka działa w ten sposób, że odwraca stan wejścia na przeciwny i wystawia go na wyjściu. Przykładowo, kiedy wejście jest ustawione w stan wysoki to wyjście przyjmuje stan niski.
Tablica prawdy wygląda następująco:

AQ
01
10

Styk normalnie otwarty i normalnie zamknięty

Wracając do naszego przykładu z przełącznikami i żarówką możemy rozszerzyć funkcjonalność naszych przełączników.
Przełączniki mogą działać na dwa różne sposoby: mogą zamykać lub rozłączać obwód. Te dwa typy przełączników to normalnie otwarty oraz normalnie zamknięty.

Bramka logiczna NAND

Jeżeli weźmiemy naszą funkcję logiczną OR i zanegujemy nasze wejścia używając styków normalnie zamkniętych to dostaniemy funkcję logiczną NAND. Lampa zostanie wyłączona dopiero gdy oba przełączniki zostaną rozwarte.

ABQ
001
011
101
110

Bramka NOR

Negując wejścia bramki AND i używając styków normalnie zamkniętych NC to w wyniku dostaniemy funkcję logiczną NOR.

ABQ
001
010
100
110

Bramki kombinowane

Poprzez grupowanie styków w konfiguracji szeregowo-równoległej możemy realizować dodatkowe funkcje logiczne takie jak: Exclusive-OR oraz Exclusive-NOR (XNOR).

Bramka Exclusive-OR (XOR)

Górna gałąź na schemacie elektrycznym (styk A (NC) w szeregu ze stykiem B (NO)) realizuje iloczyn NOT A AND B. Dolna gałąź (styk A (NO) w szeregu ze stykiem B (NC)) realizuje iloczyn A AND NOT B. Dwie gałęzie (dolna i górna) połączone są równolegle.

ABQ
000
011
101
110

Analizując przedstawione schematy elektryczne oraz funkcje logiczne można zauważyć pewne analogie:
• Połączenie równoległe styków NO realizuje funkcję logiczną OR
• Połączenie szeregowe styków reprezentuje funkcję logiczną AND
• Styk normalnie zamknięty jest odpowiednikiem bramki NOT (negacji)

Bramka XNOR (Exclusive-NOR)

Bramka XNOR to zanegowana bramka XOR. Jej wyjście ma wartość 1, gdy oba wejścia mają taką samą wartość logiczną, czyli oba są w stanie 0 albo oba w stanie 1. Dlatego XNOR nazywa się też bramką równoważności. W LAD realizujesz ją dwiema gałęziami połączonymi równolegle: styk A (NO) w szeregu ze stykiem B (NO) oraz styk A (NC) w szeregu ze stykiem B (NC).

ABQ
001
010
100
111

W praktyce XNOR przydaje się do sprawdzania zgodności dwóch sygnałów, np. czy stan zaworu zgłoszony przez czujnik krańcowy zgadza się z wysterowaniem wyjścia. Brak zgodności przez dłuższy czas oznacza awarię zaworu lub czujnika.

Rodzaje bramek logicznych - tabela prawdy w jednym miejscu

Poniższa tabela zbiera wszystkie podstawowe bramki logiczne o dwóch wejściach. Kolumny A i B to sygnały wejściowe, a kolejne kolumny pokazują stan wyjścia każdej bramki:

ABANDORNANDNORXORXNOR
00001101
01011010
10011010
11110001

Bramka NOT ma tylko jedno wejście i jedno wyjście, dlatego nie ma jej w tabeli: zamienia 0 na 1 i 1 na 0. Na symbolu graficznym negację oznacza małe kółko na wyjściu bramki - tym właśnie różni się symbol bramki NAND od symbolu bramki AND, a NOR od OR. W normie IEC (symbole prostokątne) bramkę AND opisuje znak &, OR znak ≥1, XOR znak =1, a NOT cyfra 1 z kółkiem na wyjściu.

  • AND - iloczyn logiczny (koniunkcja): wyjście wynosi 1 tylko wtedy, gdy każde wejście bramki ma stan 1. Działa jak mnożenie zer i jedynek.
  • OR - suma logiczna (alternatywa): stan wysoki na wyjściu pojawia się, gdy co najmniej jedno wejście ma wartość 1.
  • NOT - negacja: odwraca stan wejścia.
  • NAND - zanegowany iloczyn: wyjście ma wartość 0 tylko wtedy, gdy oba wejścia mają wartość 1.
  • NOR - zanegowana suma: wyjście ma wartość 1 tylko wtedy, gdy oba wejścia mają wartość 0.
  • XOR - alternatywa wykluczająca: wyjście ma wartość 1, gdy wejścia się różnią.
  • XNOR - równoważność: wyjście ma wartość 1, gdy wejścia są takie same.

Odpowiedniki bramek logicznych w LAD i ST

Każdą bramkę zapiszesz w dowolnym języku normy IEC 61131-3. W języku drabinkowym LAD bramki budujesz ze styków, w FBD wstawiasz gotowe bloki (&, ≥1, XOR), a w języku tekstowym ST (w TIA Portal: SCL) używasz operatorów logicznych. Zestawienie dla wyjścia Q i wejść A, B:

BramkaLAD (Ladder)ST / SCL
ANDdwa styki NO połączone szeregowoQ := A AND B;
ORdwa styki NO połączone równolegleQ := A OR B;
NOTstyk NC (lub instrukcja NOT)Q := NOT A;
NANDdwa styki NC połączone równolegleQ := NOT (A AND B);
NORdwa styki NC połączone szeregowoQ := NOT (A OR B);
XORdwie gałęzie równolegle: A NO z B NC oraz A NC z B NOQ := A XOR B;
XNORdwie gałęzie równolegle: A NO z B NO oraz A NC z B NCQ := NOT (A XOR B);

Zwróć uwagę, że styk NC w LAD nie oznacza fizycznego styku rozwiernego, tylko negację zmiennej: styk "przewodzi", gdy bit ma wartość 0. Więcej przykładów operacji bitowych w języku tekstowym znajdziesz we wpisie Operacje bool’owskie - programowanie PLC w języku SCL #1, a te same bramki w środowisku Allen-Bradley pokazujemy w artykule Logika boolowska w Studio 5000: bramki AND, OR, NOT.

Prawa algebry Boole’a przydatne w programie PLC

Kilka praw algebry Boole’a pozwala upraszczać warunki w programie i lepiej rozumieć schematy:

  • Prawa De Morgana - NOT (A AND B) = NOT A OR NOT B oraz NOT (A OR B) = NOT A AND NOT B. Właśnie dlatego dwa styki NC połączone równolegle dają bramkę NAND, a połączone szeregowo bramkę NOR.
  • Podwójna negacja - NOT (NOT A) = A. Jeśli w programie widzisz zanegowaną zmienną, która już wcześniej była zanegowana, warunek można uprościć.
  • Pochłanianie - A OR (A AND B) = A. Dodatkowa gałąź z tym samym stykiem często niczego nie zmienia i tylko zaciemnia program.
  • Bramki uniwersalne - z samych bramek NAND (albo z samych NOR) można zbudować każdą inną funkcję logiczną, np. NOT to NAND z połączonymi wejściami. W elektronice wykorzystuje się to do budowy całych układów z jednego typu bramki.

Bramki logiczne w praktyce - warunek startu maszyny

Typowy warunek gotowości maszyny łączy kilka bramek naraz. Maszyna może wystartować, gdy drzwi osłony są zamknięte, nie ma aktywnej awarii, ciśnienie powietrza jest w normie i wybrano tryb automatyczny albo ręczny. W ST zapiszesz to jako: Gotowosc := DrzwiZamkniete AND NOT Awaria AND CisnienieOK AND (TrybAuto OR TrybReczny);. W LAD ten sam warunek to szereg styków (AND), jeden styk NC dla awarii (NOT) i dwie gałęzie równoległe dla trybów pracy (OR).

Ważna zasada z praktyki: przycisk STOP i wyłączniki bezpieczeństwa podłącza się fizycznie stykiem rozwiernym (NC), aby przerwa w przewodzie zatrzymała maszynę. W programie taki sygnał ma stan 1, gdy wszystko jest w porządku, więc sprawdzasz go stykiem NO. To częste źródło pomyłek u początkujących, którzy mylą typ styku na schemacie elektrycznym z typem styku w programie. Szczegóły działania styku i cewki opisaliśmy we wpisie Styk normalnie otwarty i cewka w ladder logic.

Proste programy w języku Ladder

Znając już podstawy logiki Boole’a można przejść do programowania sterowników PLC np.: wykorzystując język Ladder. Ten język graficznie przypomina schemat elektryczny. Język Ladder jest jednym z języków dostępnych w środowiskach programistycznych Codesys i TIA Portal.

FAQ - bramki logiczne

Jak działają bramki logiczne?

Bramka porównuje stany swoich wejść i zgodnie ze swoją funkcją ustawia wyjście w stan 0 albo 1. AND wymaga jedynek na wszystkich wejściach, OR wystarczy jedna jedynka, NOT odwraca sygnał, a pozostałe bramki są ich kombinacjami.

Czym się różni XOR od OR?

Różnica jest tylko w jednym wierszu tablicy prawdy. Gdy oba wejścia mają wartość 1, bramka OR daje na wyjściu 1, a bramka XOR daje 0. XOR reaguje więc na różnicę sygnałów, a OR na obecność choćby jednego sygnału.

Co robi bramka NOT?

Odwraca sygnał: zamienia 0 na 1 i 1 na 0. W LAD odpowiada jej styk NC, a w ST operator NOT.

Jak obliczać bramki logiczne?

Rozpisz tablicę prawdy: wszystkie kombinacje wejść (2 do potęgi liczby wejść) i dla każdej kombinacji wylicz wyjście, idąc od bramek najbliżej wejść do wyjścia układu. Wyjścia bramek pośrednich trafiają na wejścia innych bramek, więc warto zapisywać je w osobnych kolumnach.

Gdzie wykorzystuje się bramki logiczne?

W każdym urządzeniu cyfrowym: procesorach, pamięciach, sterownikach PLC, przekaźnikach programowalnych i układach sterowania maszyn. W automatyce przemysłowej bramki realizuje się zwykle programowo - jako warunki w programie PLC.

Elmark Automatyka

Sprzęt Allen-Bradley wykorzystywany w naszych materiałach (sterowniki Micro800, panele operatorskie i akcesoria) dostarcza nasz partner technologiczny Elmark Automatyka, autoryzowany dystrybutor Rockwell Automation w Polsce.

Kursy online

Chcesz programować PLC w praktyce?

Kursy Siemens, CODESYS, komunikacji i safety z certyfikatem i wsparciem instruktora. Zacznij od bezpłatnego minikursu.

Zobacz kursy